Резеңкенің ескіруі: ГОСТ 7338-90 бойынша техпластиналардың жарамдылық мерзімдері және жарамсыз материалдың белгілері

Резеңкенің ескіруі — полимер тізбектерінің оттек, озон, ультракүлгін сәуле, жылу, май және басқа факторлардың әсерінен бұзылу процесі. Бұл құбылыс техпластинаның сыртқы түрін ғана емес, оның герметикалау, дірілді оқшаулау және қысымды ұстау қабілетін де өзгертеді. Сондықтан қоймада бірнеше жыл жатқан резеңке материалды монтаж алдында міндетті түрде тексеру қажет.

Қазақстанда техпластиналар мұнай-газ кәсіпорындарында, тау-кен және металлургия өндірісінде, жылу энергетикасында, су дайындау жүйелерінде, сорғы станцияларында және коммуналдық желілерде қолданылады. Қаратау, Ақтау, Атырау сияқты ыстық әрі шаңды аймақтарда, сондай-ақ Астана мен солтүстік өңірлердегі қатты аязда сақтау режимінің бұзылуы ескіруді жылдамдатады.

ГОСТ 7338-90 техпластиналарға қандай талап қояды?

ГОСТ 7338-90 резеңке және резеңке-маталы пластиналардың техникалық шарттарын белгілейді. Құжатта материалдың мақсатына қарай түрлері, өлшемдері, бетінің сапасы, физика-механикалық көрсеткіштері, қабылдау және сынау тәртібі қарастырылады. Пластина маркасы жұмыс ортасына сәйкес таңдалады: қышқыл-сілті ерітінділері, мұнай өнімдері, су, бу, ауа немесе төмен температура.

Кәсіпорындарда жиі кездесетін маркаларға ТМКЩ — қышқылға, сілтіге және тұз ерітінділеріне төзімді материал; МБС — майға және бензинге төзімді резеңке; ПМС — тағамдық және санитариялық қолдануға арналған пластина жатады. Нақты марка, қалыңдық, қаттылық және жұмыс температурасы партияның паспортымен расталуы тиіс. ГОСТ маркасын тек сыртқы түсіне қарап анықтау дұрыс емес.

Сақтау мерзімі мен кепілдік кезеңінің айырмашылығы

ГОСТ 7338-90 бойынша техпластинаның кепілдік сақтау мерзімі әдетте өндірілген күннен бастап екі жыл ретінде көрсетіледі. Бұл мерзім материал белгіленген қойма жағдайында сақталған және өндірушінің қаптамасы бұзылмаған кезде жарамды. Кейбір маркаларға, резеңке қоспасына немесе резеңке-маталы орындауға арналған техникалық шарттарда өзге мерзім белгіленуі мүмкін.

Сондықтан сатып алушы тек ГОСТ нөмірін емес, өндірілген күнін, партия нөмірін, сәйкестік құжатын, паспортын және өндіруші көрсеткен кепілдік мерзімін тексеруі керек. Кепілдік мерзімінің өтуі материалдың дәл сол күні автоматты түрде жарамсыз болғанын білдірмейді. Бірақ мерзімі өткен пластина жауапты фланецті қосылыста немесе қысымды құбырда сынақсыз қолданылмауы тиіс.

Сарапшы кеңесі: резеңке пластинаны монтаж алдында жай ғана қолмен созып көру жеткіліксіз. Сыртқы бақылау, қаттылықты салыстыру, қалыңдықты өлшеу және қажет болса зертханалық сынақ бірге жүргізілуі керек.

Резеңкенің ескіруін қандай факторлар жеделдетеді?

• Ультракүлгін сәуле мен озон: күн сәулесі және электр қозғалтқыштары, дәнекерлеу жабдықтары маңындағы озон беткі жарықшақтарды көбейтеді.
• Жоғары температура: радиатор, бу құбыры немесе кептіру пешінің жанында сақтау вулканизация процестерін жалғастырып, материалды қатайтады.
• Мұнай өнімдері мен еріткіштер: МБС маркасына арналмаған орта резеңкені ісіндіреді, жұмсартады немесе құрылымын бұзады.
• Аяз және температураның күрт ауысуы: −30 °C шамасындағы суықта дұрыс таңдалмаған марка морт сынады. Жылы қоймадан суық алаңға бірден шығару конденсат пайда болуына әкеледі.
• Қысымдағы деформация: рулонды ауыр жүк астында ұстау, қатты бүктеу немесе бірнеше жыл ілулі сақтау тұрақты майысуға себеп болады.
• Жоғары ылғалдылық: резеңкені тікелей бұзбаса да, мата негізінің шіруіне, металл бөлшектердің коррозиясына және қаптаманың бүлінуіне әкеледі.

Жарамсыз техпластинаның негізгі белгілері

Қабылдау кезінде пластинаны таза, жақсы жарықтандырылған жерде тарқатып қараңыз. Әсіресе фланец төсемі ретінде қолданылатын материалдың жұмыс беті тексеріледі.

1. Терең жарықшақтар. Бетте ұсақ торлы жарықтар, жиектердің жарылуы немесе созған кезде ашылатын сызаттар болса, материал герметикалауға жарамсыз.
2. Қатаю және серпімділіктің жоғалуы. Резеңке бастапқы қалпына баяу келеді, бүктелген із сақталады, кесу кезінде үгітіледі.
3. Жабысқақ немесе майлы бет. Бұл пластификаторлардың бөлінуін, шамадан тыс ескіруді немесе материалдың химиялық ортамен жанасқанын көрсетуі мүмкін.
4. Ісіну, қабаттану және көпіршіктер. Резеңке-маталы пластинада мата қабатының ажырауы, ал біртекті пластинада жергілікті қалыңдау байқалса, оны қысымды қосылыста қолдануға болмайды.
5. Түс пен иістің айқын өзгеруі. Біркелкі емес түс, күйік иісі немесе еріткіш иісі технологиялық ақауды не дұрыс сақталмағанын білдіреді.
6. Өлшемнің тұрақсыздығы. Қалыңдықтың партия бойынша қатты айырмашылығы, қисаю және жиектердің толқындауы монтаж сапасын төмендетеді.

Қоймада сақтау тәртібі

Техпластиналар таза, құрғақ, желдетілетін жабық қоймада сақталуы тиіс. Ұсынылатын тәжірибелік режим — шамамен 0–25 °C температура және 65%-дан аспайтын салыстырмалы ылғалдылық. Нақты шектер өндірушінің паспортымен анықталады. Пластинаны жылу көзінен, күн сәулесінен, электр доғасынан, озон түзетін жабдықтан және химиялық реагенттерден алыс орналастырыңыз.

Рулондарды еденге тікелей қоймай, тегіс паллетке көлденең орналастырған дұрыс. Қатты бүктеуге, байлап қысуға және үстіне ауыр металл дайындамаларды қоюға болмайды. Әр партияға келіп түскен күні, өндіруші, маркасы, қалыңдығы және жарамдылық мәртебесі жазылған бирка бекітіледі. Қоймада FIFO қағидасы — бірінші келген материалды бірінші пайдалану — қолданылуы керек.

Қазақстан кәсіпорындарындағы практикалық тексеру алгоритмі

Мұнай-газ нысандарында, ҚазМұнайГаз тобының мердігерлік объектілерінде, Qarmet кәсіпорындарында және Алматы, Астана, Шымкент зауыттарында қабылдау бақылауы құжаттан басталады. Бірінші қадам — таңбаны және паспортты салыстыру. Екінші қадам — қаптаманың бүтіндігін, өндірілген күнін, маркасын және өлшемін тексеру. Үшінші қадам — көзбен бақылау, қалыңдықты бірнеше нүктеден өлшеу және қаттылықты салыстыру.

Егер пластина маңызды бу, мұнай, ыстық су немесе қысымды желіге арналған болса, күмәнді партиядан шағын үлгі алынып, созылу беріктігі, салыстырмалы ұзару, қаттылық, майдағы ісіну және қысудан кейінгі қалдық деформация бойынша сынақтан өтеді. Бұл көрсеткіштердің нақты нормативтік мәндері маркаға, қалыңдыққа және қолданылу түріне тәуелді, сондықтан ГОСТ 7338-90, өндіруші ТУ және жобалық құжаттама қатар қаралады.

Мерзімі өткен материалды пайдалануға бола ма?

Жауап жұмыс ортасы мен қауіп деңгейіне байланысты. Қоймада дұрыс сақталған, сыртқы ақауы жоқ, паспорты бар пластина үшін өндіруші немесе аккредиттелген зертхана қайта бағалау жүргізе алады. Ал бу, мұнай, газ, қышқыл немесе жоғары қысым жүйелерінде визуалды түрде жақсы көрінетін, бірақ мерзімі өткен төсемді сынақсыз орнату қауіпті.

Қауіпсіз шешім — жаңа партияға тапсырыс беру немесе материалды техникалық бақылау қызметі арқылы ресми сараптамадан өткізу. Марка мен өлшемді таңдауға көмек қажет болса, РТИ каталогын қараңыз. Өндіру және арнайы өлшемге тапсырыс беру үшін ural-rti.org сайтына кіріңіз. Қазақстан бойынша кеңес: +7 958 578-05-89, kz@ural-rti.org.

Қорытынды

Техпластинаның жарамдылығын тек өндірілген жылына қарап бағалау дұрыс емес. Нақты шешімге ГОСТ 7338-90 талаптары, материал маркасы, сақтау жағдайы, жұмыс ортасы және пластинаның қазіргі физикалық күйі әсер етеді. Жарықшақ, қабаттану, жабысқақтық, ісіну немесе серпімділіктің жоғалуы анықталса, материалды жауапты түйінде қолданбаңыз.