Отвалдарға арналған грейдерлік пластиналар: материал таңдау және қызмет мерзімін есептеу

Грейдерлік пластина деп практикада автогрейдердің отвалына орнатылатын кескіш жиекті, қорғаныш төсемді немесе соққыны сіңіретін серпімді элементті атайды. Нақты конструкция техника моделіне, жұмыс материалына және бекіту сызбасына байланысты болады. Caterpillar, Komatsu, John Deere, XCMG, LiuGong және ресейлік автогрейдерлерде өлшем, саңылау, тесіктер аралығы мен пышақ профилі бірдей емес.

Қазақстанда бұл бөлшектер Астана мен Қарағандыдағы қатты тоң топырақта, Алматы маңындағы қиыршықтасты жолдарда, Шымкенттегі абразивті құмда және Маңғыстаудағы тұзды шаң жағдайында жұмыс істейді. Сондықтан материалды тек бағасына қарап емес, абразивті тозу, төмен температура, соққы жүктемесі және ылғал-тұз әсері бойынша таңдау қажет.

Грейдер отвалына қандай пластина қажет?

Егер міндет топырақты кесу, қарды ығыстыру немесе жол жамылғысын жоспарлау болса, негізгі жұмыс органы — болат кескіш пышақ. Ал резеңке немесе полиуретан пластина көбіне отвалдың бүйірін, раманы, бекіту аймағын және жол жамылғысымен жанасатын бөлікті қорғауға қолданылады. Кейбір коммуналдық отвалдарда асфальтты сызбай тазалау үшін серпімді кескіш жиек пайдаланылады.

• Болат кескіш жиек — қатты, тығыз және абразивті топырақты кесуге арналған.
• Полиуретан пластина — тозуға төзімді, дыбысы төмен және асфальтты зақымдау қаупі аз.
• Резеңке пластина — қар, жеңіл лай, қалалық аумақ және соққыны жұмсарту үшін тиімді.
• Комбинацияланған шешім — болат пышақ пен резеңке немесе полиуретан қорғаныш төсемін бірге қолдану.

Материалды таңдау: резеңке, полиуретан немесе болат

Техникалық резеңке пластиналар

Резеңке пластина үшін майға төзімді NBR, озон мен ауа райына төзімді EPDM, төмен температураға бейімделген табиғи каучук негізді қоспалар және жалпы мақсаттағы SBR композициялары қолданылады. Қар тазалау кезінде -40 °C маңындағы температурада резеңкенің шынылану шегі маңызды. Қоспа қатты болса, суықта морт сынады; тым жұмсақ болса, қиыршықтаста тез жыртылады.

Техникалық резеңке пластиналардың жалпы талаптарын таңдауда ГОСТ 7338-90 ескеріледі, алайда грейдерге арналған нақты қаттылық, қалыңдық, тесіктер және жұмыс температурасы өндірушінің ТУ-ымен бекітілуі тиіс. Әдетте қаттылық 60–80 Shore A аралығында таңдалады. Мұнай өнімдері төгілетін өндірістік алаңдарда NBR, ал қар, су және ашық ауада EPDM орынды.

Полиуретан пластиналар

Полиуретан резеңкеге қарағанда абразивті тозуға төзімдірек және қысымда жақсы жұмыс істейді. Ол құм, ұсақ қиыршықтас және шлакпен жанасатын қорғаныш төсемдерге қолайлы. Қаттылық көбіне 80–95 Shore A деңгейінде таңдалады. Бірақ полиуретанның барлық маркасы аязға бірдей төзімді емес: -30…-40 °C жағдайында өндірушіден төмен температурадағы соққы сынағының нәтижесін сұрау керек.

Болат кескіш жиектер

Кескіш пышақтар үшін 65Г, 09Г2С, 110Г13Л немесе тозуға төзімділігі жоғары легирленген болаттар кездеседі. 65Г серпімділігімен, 110Г13Л соққы кезіндегі беріктігімен ерекшеленеді. Қазіргі ауыр режимде 400–500 HB қаттылықтағы тозуға төзімді болаттар жиі тиімді, бірақ оларды бұрғылау және өңдеу күрделірек. Қар тазалайтын техникада қатты болат асфальтты бүлдіруі мүмкін, сондықтан қыр геометриясы мен қысым дұрыс реттелуі қажет.

Қызмет мерзімін есептеу әдістемесі

Грейдерлік пластинаның ресурсын дәл бір санмен алдын ала айту мүмкін емес. Есепке жұмыс сағаты, жүріп өткен жол, материалдың абразивтілігі, отвалға түсетін қысым, ылғалдылық, температура және оператордың жұмыс тәсілі кіреді. Алдын ала бағалау үшін төмендегі инженерлік модель қолданылады:

T = M × K₁ × K₂ × K₃ / (q × v × h), мұнда T — болжамды ресурс, сағат; M — материалдың тозуға төзімділік коэффициенті; K₁ — температура коэффициенті; K₂ — соққы және абразив коэффициенті; K₃ — пайдалану тәртібі коэффициенті; q — меншікті жүктеме; v — жұмыс жылдамдығы; h — тозуға рұқсат етілген қалыңдық.

Бұл формула зертханалық сынақты алмастырмайды, бірақ қойма қорын және техникалық қызмет көрсету аралығын жоспарлауға көмектеседі. Мысалы, Астана маңында қарды EPDM пластинамен тазалау кезінде орташа ресурс 600–1200 жұмыс сағаты болуы мүмкін. Қиыршықтасты карьер жолында полиуретан пластинасы 300–800 сағат, ал болат пышақ 150–500 сағат жұмыс істеуі ықтимал. Нақты нәтиже материалдың маркасы мен оператор жүктемесіне байланысты.

Ең дұрыс тәсіл — алғашқы 100–150 жұмыс сағатында тозу картасын жүргізу: бастапқы қалыңдықты, әр ауысым соңындағы өлшемді, жұмыс сағатын және өңделген жол көлемін тіркеу. Осы дерек нақты кәсіпорын үшін жеке ресурс коэффициентін береді.

Қазақстан жағдайында пайдалану ерекшеліктері

Солтүстік өңірлерде пластинаның төмен температурадағы серпімділігі бірінші орында. Қатты аязда резеңке морттанып, бекіту тесіктерінің маңында жыртылуы мүмкін. Оңтүстік аймақтарда жоғары температура мен шаң-тозаң тозуды күшейтеді. Батыстағы мұнай-газ нысандарында NBR немесе арнайы майға төзімді полиуретан таңдау қажет, өйткені дизель және гидравликалық май EPDM-ді ісіндіруі мүмкін.

Қарағандыдағы Qarmet сияқты металлургиялық кәсіпорындардың ішкі жолдарында шлак пен металл бөлшектері соққы жүктемесін арттырады. KazMunayGas объектілерінде материалмен бірге майға, тұзды суға және температура ауытқуына төзімділік тексеріледі. Алматы, Астана және Шымкент коммуналдық кәсіпорындарында асфальтты қорғау, шу деңгейі және қар тазалау өнімділігі қатар ескеріледі.

Сатып алу және монтаждау бойынша бақылау тізімі

1. Грейдер моделін, пышақтың ұзындығын, ені мен қалыңдығын анықтаңыз.
2. Тесіктердің диаметрі мен осьаралық қашықтығын сызба бойынша тексеріңіз.
3. Материал маркасын, қаттылығын, жұмыс температурасы мен ТУ немесе сынақ хаттамасын сұраңыз.
4. Бекіту болттарының беріктік класын және шайба өлшемін өндіруші талабына сәйкестендіріңіз.
5. Монтаждан кейін тарту күшін, отвал бұрышын және пышақтың бүкіл ұзындығы бойынша жанасуын тексеріңіз.

Пластинаны шамадан тыс қатайту резеңкені қысып, оның жұмыс жүрісін жояды; әлсіз тарту тесіктердің сопақтануына және соққы жүктемесінің өсуіне әкеледі. Қоймада резеңке бұйымдарды күн сәулесінен, озон көздерінен, майдан және қыздыру құрылғыларынан алыс, 0…25 °C аралығында сақтау ұсынылады.

Қайдан тапсырыс беруге болады?

Өлшемі стандарттан тыс, тесіктері арнайы немесе бірнеше қабатты конструкция қажет болса, бөлшекті сызба бойынша дайындаған дұрыс. URAL-RТI мамандары материалды жұмыс ортасына қарай таңдауға, резеңке және полиуретан пластиналарының өлшемдерін келісуге көмектеседі. Каталог: ural-rti.org/catalog/. РТИ дайындау және байланыс ақпараты: ural-rti.org. Телефон: +7 958 578-05-89, электрондық пошта: kz@ural-rti.org.