ГОСТ ISO 1817-2016 бойынша қолдану саласы және әдістердің мәні
Осы стандарт вулканизацияланған резеңкелер мен термоэластопласттардың сұйықтықтар әсеріне төзімділігін бағалау әдістерін белгілейді. Әдістер үлгілердің сынақ сұйықтықтарына батырылғанға дейінгі және кейінгі қасиеттерін анықтауға негізделген. Мұндай сұйықтықтар ретінде нақты жұмыс орталары (мұнай өнімдері, органикалық еріткіштер, химиялық реактивтер), сондай-ақ құрамы белгілі эталондық сұйықтықтар қолданылуы мүмкін.
Сұйықтықтың әсері үш негізгі процеске әкеледі:
- сұйықтықтың резеңкемен абсорбциясы (ісіну);
- резеңкеден еритін компоненттердің экстракциясы (мысалы, пластификаторлар);
- сұйықтықтың резеңкемен химиялық реакциясы.
Стандарт келесі өзгерістерді анықтау әдістемелерін сипаттайды:
- масса, көлем және өлшемдер;
- экстракцияланатын заттардың құрамы;
- қаттылық және серпімді-беріктік қасиеттері созу кезінде.
Сынақ сұйықтықтары: жұмыс сұйықтықтарынан эталондық сұйықтықтарға дейін
Пайдалану жағдайларын модельдеу үшін нақты жұмыс сұйықтығы қолданылады. Жіктеу, сапаны бақылау және материалдарды салыстыру мақсатында құрамы қатаң регламенттелген эталондық сұйықтықтар қолданылады.
Эталондық отындар
Стандартты отындар ароматты көмірсутектер мен спирттердің (оксигенаттардың) әртүрлі құрамы бар бензиндер мен дизель отынын имитациялайды.
| Сынақ сұйықтығы | Компонент | Құрамы, % көл. |
|---|---|---|
| A | 2,2,4-Триметилпентан | 100 |
| B | 2,2,4-Триметилпентан | 70 |
| Толуол | 30 | |
| C | 2,2,4-Триметилпентан | 50 |
| Толуол | 50 | |
| D | 2,2,4-Триметилпентан | 60 |
| Толуол | 40 | |
| E | Толуол | 100 |
| F (дизель отынын имитациялау) | Қалыпты парафиндер (C₁₂-C₁₈) | 80 |
| 1-Метилнафталин | 20 |
Эталондық майлар
IRM 901, IRM 902 және IRM 903 эталондық майлары резеңкеге тиісінше төмен, орташа және жоғары әсер ету дәрежесі бар минералды майлар болып табылады. Олар бұрын қолданылған ASTM № 1, № 2 және № 3 майларының орнына келді.
| Көрсеткіш атауы | № 1 май (IRM 901) | № 2 май (IRM 902) | № 3 май (IRM 903) |
|---|---|---|---|
| Анилин нүктесі, °C | 124 ± 1 | 93 ± 3 | 70 ± 1 |
| Кинематикалық тұтқырлық (м²/с) · 10⁻⁶, 99 °C кезінде | 18,12–20,34 | 19,2–21,5 | 31,9–34,1 |
| Жарқылдау температурасы, °C, төмен емес | 243 | 232 | 163 |
Отындар мен майлардан басқа, эталондық сұйықтықтар ретінде синтетикалық сұйықтықтар (мысалы, ди-2-этилгексилсебацинат) және ISO 175 бойынша химиялық реактивтер қолданылуы мүмкін.
Үлгілерді дайындау және сынақ жүргізу шарттары
Үлгілердің өлшемдері және дайындалуы
Нәтижелердің салыстырмалылығы үшін үлгілер бірдей қалыңдықта болуы тиіс, стандартты мәні — (2,0 ± 0,2) мм. Үлгілерді дайын бұйымдардан қиып алуға болады, бұл ретте бұйымның қалыңдығы 2,2 мм-ден асса, оны стандартты мәнге дейін жеткізеді. Массаның және көлемнің өзгеруін анықтау үшін үлгілердің көлемі 1-ден 3 см³-ге дейін болуы тиіс.
Батыру шарттары
- Температура: Батыру стандартты зертханалық температуралардың бірінде (мысалы, 23 ± 2 °C) немесе пайдалану шарттарына жақын жоғарылатылған температурада жүргізіледі.
- Ұзақтығы: Сапаны бақылау үшін бір кезең жеткілікті болуы мүмкін (мысалы, 24 сағ, 72 сағ). Толық зерттеу үшін максималды абсорбцияға жеткенге дейін уақыт бойынша қасиеттердің өзгеруін қадағалау мақсатында бірнеше кезектесіп келетін кезеңдерден кейін сынақтар жүргізу ұсынылады.
Әсер еткеннен кейінгі қасиеттердің өзгеруін анықтау
Әрбір көрсеткіш үшін үш үлгі пайдаланылады. Нәтиже ретінде медианалық мән қабылданады.
- Массаның өзгеруі (Δm): Батырғаннан кейінгі және батырғанға дейінгі масса айырмасының бастапқы массаға қатынасы ретінде пайызбен есептеледі.
- Көлемнің өзгеруі (ΔV): Суды ығыстыру әдісімен (сумен араласпайтын сұйықтықтар үшін) немесе сұйықтықтың тығыздығын ескере отырып масса өзгеруі бойынша (араласатындар үшін) анықталады.
- Өлшемдердің өзгеруі (Δl): Үлгінің ұзындығының, енінің немесе қалыңдығының пайыздық өзгеруі ретінде анықталады.
- Қаттылықтың өзгеруі (ΔH): Батырғанға дейін және кейін IRHD бірліктерімен (ISO 48 бойынша) немесе Шор бойынша (ISO 7619-1 бойынша) өлшенеді. Нәтиже — Hᵢ − H₀ айырмасы.
- Серпімді-беріктік қасиеттерінің өзгеруі (ΔX): ISO 37 бойынша созылу кезіндегі беріктіктің және үзілу кезіндегі салыстырмалы ұзаруының өзгеруі анықталады.
- Экстракцияланатын заттарды анықтау: Батырғаннан кейін үлгіні кептіру арқылы немесе сынақ сұйықтығын буландыру арқылы жүргізілуі мүмкін. Екі әдістің де резеңкенің тотығуы немесе ұшқыш компоненттердің жоғалуы мүмкіндігіне байланысты шектеулері бар.
Стандарт сонымен қатар сұйықтықтың үлгінің тек бір бетіменжанасуы кезіндегі сынау әдістемесін сипаттайды, бұл диафрагмалар сияқты бұйымдар үшін өзекті.
Әдістердің дәлдігі
Стандарттың С қосымшасында зертханааралық сынақтар барысында алынған әдістердің дәлдігі (қайталанымдылығы мен ұдайы шығарымдылығы) бойынша деректер келтірілген. Бұл деректер бір және әртүрлі зертханаларда өлшеу кезіндегі нәтижелердің шашырауын бағалауға мүмкіндік береді.
Төменде мысал ретінде массаның өзгеруін анықтауға арналған дәлдік деректері келтірілген.
| Резеңке қоспа | Орташа деңгей, % | Қайталанымдылық (r), % | Ұдайы шығарымдылық (R), % | Зертханалар саны |
|---|---|---|---|---|
| A (NR) | 160,93 | 4,55 | 7,73 | 10 |
| B (NBR) | 27,17 | 2,20 | 4,74 | 9 |
Сынақ хаттамасына қойылатын талаптар
Сынақ хаттамасында үлгі, әдіс және сынау шарттары туралы толық ақпарат болуы тиіс, оның ішінде:
- Үлгіні сәйкестендіру (сипаттамасы, шығу тегі, алу тәсілі).
- Осы стандарттың белгіленуі.
- Сынақ мәліметтері: қолданылған әдіс, үлгілер түрі, температура, батыру уақыты.
- Стандартқа сәйкес берілген нәтижелер.
- Сынаманың және сұйықтықтың сынаудан кейінгі сыртқы түрі (жарықтардың болуы, түсінің өзгеруі және т.б.).
- Сынақтарды өткізу күні.
Сілтемелік стандарттардың сәйкестігі
| Сілтемелік стандарттың белгіленуі | Сәйкес мемлекетаралық стандарттың атауы | Сәйкестік дәрежесі |
|---|---|---|
| ISO 37 | ГОСТ ISO 37-2013 «Резина немесе термопластик. Созылған кездегі серпімді-беріктік қасиеттерін анықтау» | IDT |
| ISO 48 | * | — |
| ISO 175 | * | — |
| ISO 7619-1 | * | — |
| ISO 23529:2010 | ГОСТ ISO 23529-2013 «Резина. Физикалық қасиеттерін анықтау үшін сынамаларды дайындау және кондициялаудың жалпы әдістері» | IDT |
* Сәйкес мемлекетаралық стандарт жоқ.