Сыртқы қолдануға арналған силиконды резеңке және EPDM: материалды техникалық таңдау

Сыртқы ортада қолданылатын РТИ үшін материал таңдау тек резеңкенің атауына қарап жасалмайды. Тығыздағыш, манжет, люк төсемі, профиль немесе техникалық пластина күн сәулесіне, озонға, жауын-шашынға, шаңға, температураның күрт ауытқуына және механикалық қысылуға бір уақытта ұшырайды. Қазақстанда бұл талаптар әсіресе Каспий маңының тұзды әрі ыстық ауасында, Астана мен Солтүстік Қазақстанның аязды қысында, сондай-ақ Алматының биіктік және ультракүлгін жүктемесі жоғары аймақтарында маңызды.

Негізгі таңдау көбіне силиконды резеңке мен EPDM арасында жасалады. Силикон жоғары және төмен температура диапазонында тұрақты жұмыс істейді, ал EPDM суға, буға, озонға және атмосфералық қартаюға төзімділігімен ерекшеленеді. Бірақ мұнай, дизель отыны және минералдық май бар ортада екі материалдың да қолданылуы шектеулі болуы мүмкін.

Силиконды резеңке мен EPDM арасындағы негізгі айырмашылық

Силиконды резеңке кремний-оттекті негізгі тізбекке ие. Оның кең тараған түрлері VMQ, ал жоғары беріктігі қажет бұйымдарда арнайы қоспаланған силикон композициялары пайдаланылады. Материалдың жұмыс температурасы қоспаға, вулканизация тәсіліне және бұйым конструкциясына байланысты, әдетте шамамен -60…+200 °C, қысқа мерзімде одан да жоғары мәндерге жетуі мүмкін.

Силиконның артықшылығы — озонға, ультракүлгін сәулеге және құрғақ ыстыққа төзімділігі, физиологиялық тұрғыдан салыстырмалы инерттілігі және төмен температурада серпімділігін сақтауы. Әлсіз жағы — жыртылуға, қажалуға және жоғары қысымдағы динамикалық жүктемеге төзімділігі көптеген EPDM қоспаларына қарағанда төмен. Сондықтан силиконды профильді есік тығыздағышына немесе жоғары температуралы қақпақ төсеміне таңдауға болады, бірақ абразивті ортадағы қозғалысты манжет үшін материал қасиеттерін жеке тексеру қажет.

EPDM — этилен-пропилен-диен каучугі. Өнеркәсіпте EPDM 60, EPDM 70 сияқты қаттылық деңгейі көрсетілген қоспалар, сондай-ақ күкіртпен немесе пероксидпен вулканизацияланған композициялар кездеседі. Әдеттегі жұмыс диапазоны шамамен -50…+150 °C, ал нақты шек рецептураға, қысымға және ортаның құрамына тәуелді.

EPDM су, ыстық су, қаныққан бу, әлсіз қышқыл-сілті ерітінділері, тұзды тұман, озон және ауа райы әсеріне жақсы төтеп береді. Сол себепті ол сыртқы құбыр желілерінің төсемдерінде, су тазарту қондырғыларында, шатыр және қасбет жүйелерінің профильдерінде, жылу тораптарында, желдету жабдықтарында жиі қолданылады. Алайда мұнай өнімдері, бензин, керосин және минералдық майлар EPDM-ді ісіндіруі мүмкін.

Қазақстан климаты үшін техникалық таңдау критерийлері

Температура және климаттық цикл

Астанада қысқы температура -30 °C-тан төмен түсуі мүмкін, ал жабдықтың қара беті жазда күн астында +70 °C-қа дейін қызады. Мұндай цикл кезінде тығыздағыштың қысу қалдығы, қаттылығы және серпімділігі өзгереді. Алматыда ультракүлгін әсері мен тәуліктік температура айырмасы, Маңғыстауда ыстық, құрғақ ауа және тұзды аэрозоль басым. Егер бір бұйым қысқы сыртқы ортада да, жылытылатын аппараттың жанында да жұмыс істесе, силиконның кең температуралық диапазоны негізді шешім болуы мүмкін.

Озон, ультракүлгін және атмосфералық қартаю

Электр қосалқы станциялары, компрессорлық станциялар, мұнай-газ нысандары және ашық эстакадаларда озон мен күн сәулесі резеңкеде беткі жарықшақ туғызады. EPDM мен силикон бұл факторларға табиғи каучуктерге және көптеген майға төзімді NBR қоспаларына қарағанда жақсырақ қарсы тұрады. Дегенмен материалдың ғана емес, қара түсті күйе, антиоксидант және тұрақтандырғыштардың дұрыс таңдалуы да маңызды.

Жұмыс ортасы

Тығыздағыш су немесе бу үшін таңдалса, EPDM көбіне экономикалық және техникалық жағынан тиімді. Ал құрғақ ыстық ауа, жоғары температуралы жылу қалқаны немесе сыртқы датчик корпусы үшін силикон қарастырылады. Егер жұмыс аймағында мұнай, дизель немесе гидравликалық сұйықтық бар болса, NBR, FKM немесе арнайы майға төзімді қоспаны салыстыру қажет. EPDM-ді мұнайлы ортаға, ал силиконды жоғары үйкелісті майлы торапқа автоматты түрде қоюға болмайды.

Нормативтер, марка және сапаны бақылау

РТИ-ді қабылдағанда тек каучук атауын емес, бұйымның нормативтік құжатын сұрау керек. Силикон резеңкелері үшін ГОСТ 20403-75 және өндірушінің техникалық шарттары қолданылатын материалдар қатарында кездеседі. Резеңкенің озонға төзімділігі мен климаттық қартаюы ГОСТ 9.030-74 сияқты коррозиядан және қартаюдан қорғау жүйесінің әдістерімен бағалануы мүмкін. Тығыздағыштың өлшемдік талаптары, қаттылығы, созылу беріктігі, салыстырмалы ұзаруы және қысу қалдығы нақты ТУ, стандарт немесе келісімшартта көрсетілуі тиіс.

Сумен жабдықтау, жылу желісі немесе өндірістік аппарат үшін бұйым стандартын объектінің жобалық құжаттамасымен салыстыру қажет. Қазақстанда ГОСТ және мемлекетаралық стандарттармен қатар ҚР СТ, ЕАЭО техникалық регламенттері, кәсіпорынның ішкі спецификациясы және тапсырыс берушінің қабылдау бағдарламасы қолданылуы мүмкін. Мұнай-газ кәсіпорындарында, соның ішінде ҚазМұнайГаз жүйесіне кіретін объектілерде, материалдың ортаға сәйкестігі мен партиялық сертификаты талап етілуі ықтимал.

Материалды тек температура бойынша таңдамаңыз: нақты шешім жұмыс ортасы, қысым, қысылу дәрежесі, қозғалыс, күн сәулесі және монтаждағы саңылау бірге бағаланғанда ғана дұрыс болады.

РТИ жобалау және монтаж бойынша ұсыныстар

1. Жұмыс жағдайын жазыңыз: ең төменгі және ең жоғары температура, қысым, орта құрамы, қозғалыс жылдамдығы және қызмет мерзімі.
2. Қаттылықты таңдаңыз: статикалық фланецті төсемдерде 60–80 Shore A аралығы жиі қолданылады, бірақ нақты мән фланец саңылауы мен қысу күшіне байланысты есептеледі.
3. Сығуды бақылаңыз: тым аз қысылса, герметикалығы жоғалады; шамадан тыс қысылса, силикон немесе EPDM қысу қалдығын арттыруы мүмкін.
4. Бетті дайындаңыз: фланецте өткір қыр, тот, май және абразив бөлшектер болмауы керек. Профильді созып орнату ұзындықтың кейін қысқаруына әкеледі.
5. Сақтау тәртібін сақтаңыз: РТИ қараңғы, құрғақ, озон көздерінен және жылытқыштан алыс жерде сақталады. Ұзақ уақыт күн астында қалған профильді монтажға жібермеген дұрыс.

Алматы, Астана, Шымкент және өнеркәсіптік аймақтардағы кәсіпорындар үшін логистика да маңызды. Бірдей профильдің әр партиясында қаттылық, түс, өлшем және қоспа рецептурасы өзгермеуі қажет. Сондықтан тапсырыста қиманың сызбасын, ұзындығын, Shore A қаттылығын, материалын, температуралық диапазонын және сынақ хаттамасына қойылатын талаптарды көрсетіңіз.

Қай кезде EPDM, ал қай кезде силикон таңдалады?

EPDM таңдаңыз, егер негізгі әсер су, бу, жаңбыр, қар, озон, ультракүлгін және әлсіз химиялық ерітінділер болса; температура орташа деңгейде қалса және бұйымның құны маңызды болса. Бұл шешім сыртқы су құбырларына, желдету жүйелеріне, жылу пункттеріне және құрылыс профильдеріне жиі сәйкес келеді.

Силиконды таңдаңыз, егер кең температура диапазоны, төмен температурадағы икемділік, жоғары температуралы ауа және ұзақ ультракүлгін әсері басты талап болса. Электр және өлшеу жабдықтарының сыртқы тығыздағыштарында силикон тиімді болуы мүмкін, бірақ оның жыртылу беріктігі мен механикалық жүктемесі алдын ала тексеріледі.

Материал, қима немесе дайын бұйым бойынша техникалық консультация қажет болса, РТИ каталогын қараңыз. Сызба, үлгі және жұмыс шарттарын жіберу үшін ural-rti.org сайтына өтіңіз немесе +7 958 578-05-89 нөміріне хабарласыңыз. Қазақстандағы сұраныстар бойынша kz@ural-rti.org электрондық поштасы арқылы профильді, төсемді немесе арнайы резеңке бұйымды дайындау мүмкіндігін нақтылауға болады.

Қорытынды

Сыртқы қолдануға арналған резеңкеде әмбебап материал жоқ. EPDM суға, озонға және атмосфералық әсерге төзімді әрі экономикалық тиімді шешім болса, силикон температуралық тұрақтылығы мен төмен температурадағы серпімділігі үшін таңдалады. Соңғы шешім стандартқа, нақты жұмыс ортасына, қима геометриясына және монтаж талаптарына негізделуі тиіс.