Осы стандарт кернеусіз күйдегі полимерлі материалдарға, олардан жасалған бөлшектерге және түйіндерге, сондай-ақ кернеулі күйдегі резеңке бөлшектерге (радиалды сығылу 25 %-ға дейін, осьтік 45 %-ға дейін) қолданылады. Ол ГОСТ 15150-69 бойынша 1, 2, 3, 4, 5 сақтау жағдайларында (қаптамасымен және қаптамасынсыз) және 2, 3, 4, 5 санаттағы пайдалану кезінде ылғалды-жылулық климаттық қартаю кезінде қасиеттердің өзгеруін анықтау және болжау үшін үдетілген сынақ әдістерін белгілейді.
1. Қолданылу аясы
Стандарт климаттық факторлардың әсері кезінде полимерлі материалдардың сақталуын болжау үшін үдетілген сынақ әдістерін айқындайды: оң және теріс температура, маусымдық және тәуліктік циклдік температура өзгерістері, сондай-ақ ауаның ылғалдылығы. Сынақтар материалға арналған стандарттарда немесе техникалық шарттарда белгіленген қартаюдың бір немесе бірнеше сипаттамалық көрсеткіштері бойынша жүргізіледі.
2. 1-әдіс. Температуралық-ылғалдылық қартаю кезіндегі қасиеттерді болжау
Әдіс материалдардың, бөлшектердің және түйіндердің қасиеттерінің өзгеруін герметикалық және герметикалық емес жағдайларда сақтау кезінде анықтауға және болжауға арналған. Әдістің мәні жоғарылатылған температураларда үдетілген сынақтар жүргізуде, көрсеткіш өзгерісінің кинетикалық тәуелділігін орнатуда және болжау қисығын құруда жатыр.
2.1. Құрылғылар
- Сынақ камерасы және термостат: 249 °C-қа дейін ±2 °C шекті қателікпен және 250 °C-тан жоғары ±3 °C шекті қателікпен температураны ұстап тұру үшін. Камера жұмыстық көлемде ±2 °C температура ауытқуымен және ±3 % қателікпен салыстырмалы ылғалдылықты реттеуді қамтамасыз етуі тиіс.
- Герметикалық контейнер: үлгілерді орналастыру үшін қақпағымен және тығыздағышымен.
- Таразы: шекті рұқсат етілген қателігі ±0,01 %.
2.2. Сынақтарға дайындық және оларды жүргізу
Сынақ бағдарламасын құрады, онда нысан, мақсат, болжанатын сақтау жағдайлары, қартаюдың сипаттамалық көрсеткіші және оның шекті рұқсат етілген мәні көрсетіледі. Үлгілер герметикалық контейнерлерге орналастырылады. Термиялық қартаю мына температураларда жүргізіледі T1 < T2 < T3 < … < Tn, мұндағы n ≥ 4. Температуралар арасындағы интервал кемінде 10 °C болуы тиіс. Сынақтың минималды температурасы T1 сақтау температурасының абсолютті максимумына тең немесе одан жоғары болуы тиіс. Максималды температура Tmax материалда қайтымсыз процестер басталатын температурадан 10 °C-қа төмен болуы тиіс.
2.3. Нәтижелерді өңдеу
Көрсеткіштің әрбір мәні үшін оның өзгеруінің қартаю ұзақтығына тәуелділігінің графигі тұрғызылады. Коэффициент есептеледі E, көрсеткіш өзгерісі жылдамдығының температураға тәуелділігін сипаттайтын. Мәні бойынша Eср және эквивалентті температура Tэ (сақтаудың климаттық ауданы бойынша анықталатын) болжау қисығы тұрғызылады, оның көмегімен берілген сақтау ұзақтығынан кейінгі көрсеткіштің мәні немесе берілген мәнге жеткенге дейінгі сақтау мерзімі анықталады.
3. 2-әдіс. Циклдік әсерлермен сынау
Әдіс оң температура мен ылғалдылықтың, теріс температураның және олардың бір жыл немесе бірнеше жыл ішіндегі ауытқуларын кезекпен имитациялайтын циклдармен жеделдетілген сынақтар жүргізуден тұрады.
3.1. Жабдықтар және дайындық
Жабдықтар 1-әдістің талаптарына сәйкес келуі тиіс. Сынақтар алдында материалдың ылғалмен химиялық әрекеттесуінің болуы анықталады. Үлгілер тұрақты ылғал массалық үлесіне жеткенше кондицияланады.
3.2. Сынақтарды жүргізу
Сынақтар циклдармен жүргізіледі, олардың реттілігі берілген сақтау шарттарына байланысты.
- Оң температура мен ылғалдылықтың әсері: жоғары температураларда және ауаның тұрақты абсолюттік ылғалдылығы (13,6 ± 2,6) г/м³ кезінде жүргізіледі.
- Теріс температураның әсері: кез келген аймақта бір жыл сақтауды имитациялау үшін — 6 сағат ішінде минус 60 °C температурада.
- Температура ауытқуларының әсері: минус 60 °C-тан 60 °C-қа дейінгі температураны аралық температураларда ұстау арқылы өзгертіп, бір жыл сақтауды имитациялайды. Жыл ішіндегі ауысулар саны ГОСТ 16350-80 бойынша белгіленеді.
4. 3-әдіс. Материалдардың төзімділігін салыстырмалы бағалау
Әдістің мәні зерттелетін материал мен материал-аналогтың жеделдетілген сынақтарын бір мезгілде жүргізуден тұрады. Бір мезгілде басталатын сынақтың үш режимі орнатылады:
- 1-режим: температурада Tmax, ұзақтығы 30 тәулік.
- 2-режим: температурада T1 = Tmax — 20 °C, ұзақтығы 60 тәулік.
- 3-режим: температураның 20 ауытқуын имитациялайды.
Сынақтар нәтижелері бойынша зерттелетін материалдың материал-аналогқа қатысты төзімділігіне салыстырмалы баға беріледі.
5. Терминдер және анықтамалар
| Термин | Түсіндірме |
|---|---|
| Қартаюдың сипаттамалық көрсеткіші | ГОСТ 9.710-84 бойынша |
| Түйін | Екі материалдан жасалған ажырамас қосылыс. |
| Әлсіз буын | Берілген сақтау ұзақтығынан кейін көрсеткіштің минималды қорымен сипатталатын түйін элементі. |
| Баламалы температура (Тэ) | Көрсеткіштің өзгеру жылдамдығының тұрақты шамасы берілген сақтау ұзақтығы ішінде өзгермелі температуралар кезіндегі өзінің орташа мәніне сәйкес келетін шартты температура. |
| Е коэффициенті | Қартаю кезіндегі көрсеткіштің өзгеру жылдамдығының температураға тәуелділігін сипаттайтын коэффициент (кДж/моль немесе ккал/моль). |
| Материал-аналог | Климаттық әсерлерге төзімділігі туралы деректері бар, мақсаты, құрамы және қасиеттері бойынша зерттелетін материалға ұқсас материал. |
| Термоылғалды климаттық қартаю | Температура мен су буларының әсерінен полимерлік материалдың қартаюы. |
6. Сілтемелік нормативтік құжаттар
| НТД белгіленуі | Тармақтың, қосымшаның нөмірі |
|---|---|
| ГОСТ 2.101-68 | 1-қосымша |
| ГОСТ 8.221-76 | 1-қосымша |
| ГОСТ 9.710-84 | 1-қосымша |
| ГОСТ 9.715-86 | т. 1.2.4.9; 1.25; 1.6 |
| ГОСТ 269-66 | т. 1.25.1; 3-қосымша |
| ГОСТ 15150-69 | Кіріспе бөлім, 1.2.1.5 |
| ГОСТ 16350-80 | Кіріспе бөлім; 5-қосымша |
| ГОСТ 24482-80 | Кіріспе бөлім |