Қолдану аясы
Бұл стандарт мыналарға қолданылады: дайын және шикі таза зығыр, зығыр және жартылай зығыр маталарға тұрмыстық және техникалық мақсаттағы және олардың сұрыптылығын анықтау тәртібін белгілейді.
Стандарт қолданылмайды декоративті (перделік) маталарға.
Жіктелуі және сұрыптары
Маталарға екі сұрып белгіленеді:
- 1-ші сұрып;
- 2-ші сұрып.
Матаның сұрыбы сапа көрсеткіштері және сыртқы түрінің ақауларыбойынша анықталады, бұл ретте қорытынды сұрып ең нашар көрсеткіш бойынша белгіленеді.
Көркем-эстетикалық көрсеткіштері бойынша маталар ГОСТ 15.004 және ГОСТ 15.007 сәйкес бекітілген эталондық үлгілерге сәйкес келуі тиіс.
Маталардың мақсаты бойынша топтары
Сыртқы түрінің ақауларының болуы бойынша сұрыптылығын анықтау үшін маталар мақсатына қарай топтарға бөлінеді.
| Мата тобы | Мақсаты |
|---|---|
| 1 — асханаға арналған | Үстел жапқыштарға, майлықтарға және ұқсас бұйымдарға арналған |
| 2 — төсек және іш киімге арналған | Төсек жапқыштарға, жастық қаптарға, дене және корсеттік іш киімдерге арналған |
| 3 — сүлгіге арналған | Жеке және шаруашылық сүлгілерге, жуынатын төсек жапқыштар мен сүлгілерге арналған |
| 4 — киімге арналған | Көйлектерге, халаттарға, костюмдерге, шалбарларға, сыртқы жейделерге арналған |
| 5 — декоративті | Көрпелерге, жиһазды қаптауға, матрастар мен матрас қаптарына, төсеніштерге, қаптарға, шезлонгтарға, тенттерге, террасаларға арналған |
| 6 — қолданбалы және қаптамаға арналған | Кескіндемеге, борттық, қаңқалық, қаптама және ұқсас мақсаттарға арналған |
| 7 — техникалық | Жабуларға, арнайы киімге, қолды қорғау құралдарына, сүзгілеуге және т.б. арналған брезенттер мен маталар |
Физикалық-механикалық көрсеткіштері бойынша бағалау
Маталар 1-сұрыпты сапа көрсеткіштері бойынша матаның нақты түріне арналған нормативтік-техникалық құжаттамада белгіленген талаптарға сәйкес келуі тиіс.
Маталар үшін 2-сұрыпты 1-сұрыптың минималды нормаларынан келесіден аспайтын ауытқуларға рұқсат етіледі:
- 1,5% — ені бойынша;
- 5,0% — аудандық тығыздығы бойынша;
- 2,0% — 10 см-дегі жіптер саны бойынша;
- 5,0% — үзілу жүктемесі бойынша.
Көрсетілген сапа көрсеткіштері бойынша оң ауытқулар шектелмейді.
Тігін өнеркәсібіне арналған маталар үшін ені бойынша рұқсат етілген ауытқулар мынадан аспауы тиіс ±1,5%.
Сыртқы түрінің ақаулары және бағалау принциптері
Сыртқы түрінің ақаулары мыналарға бөлінеді: жергілікті және таралған. Шектеумен рұқсат етілген жергілікті ақауларды бағалау матаның тобына байланысты белгіленген кесте бойынша жүргізіледі.
Ақауларды бағалау кезіндегі белгілеулер принципі
- «+» — ақау сұрыпты анықтау кезінде ескеріледі;
- «−» — ақау сұрыпты анықтау кезінде ескерілмейді;
- «0» — ақау 1-сұрыпты маталарда рұқсат етілмеуі тиіс.
Стандартта ескерілетін негізгі жергілікті ақаулар
| Ақау | Сипаттамасы / өлшемі | Бағалау ерекшеліктері |
|---|---|---|
| Қалыңдатылған жіптер | Үш еседен бес есеге дейінгі қалыңдықта, жалпы ұзындығы 2 м-ге дейін | Ұзындығы 2 м-ден асқанда екі ақау деп, 4 м-ден асқанда үш ақау деп есептеледі |
| Қалыңдаулар | Үш еседен бес есеге дейінгі қалыңдықта, ұзындығы 8 см-ге дейін | Шаруашылық сүлгілеріне арналған маталарда ескерілмейді |
| Жіптердің түсуі | 3-тен 5 жіпке дейін, арнайы киімге арналған брезенттерде — 3-тен 4 жіпке дейін | Киімдік маталар мен арнайы киімге арналған брезенттердің 2-сұрыпында орындар саны шектеледі |
| Қосарланған жіптер | Бір жіпте 20 см-ге дейін немесе екі жіпте 10 см-ге дейін | Ұзындығы ұлғайған кезде бірнеше ақау ретінде ескеріледі |
| Жіп жіберілуі | Мата енінің жартысынан толық еніне дейін | Торлы маталарда 1-сұрыпта екі түсті жіптен асатын жіп жіберілуіне рұқсат етілмейді |
| Кесілмеген жіптер | 1 см-де тығыздығы 20%-ға дейін сиретілген | 1-ші және 2-ші сорттағы жеке топтар үшін ақаулар саны бойынша шектеулер белгіленген |
| Қосарланған жіптер, тілімдер | Жалпы ұзындығы 4 м-ге дейін | Ұзындығы 4 м-ден асқанда бірнеше ақау ретінде есептеледі |
| Қосымша жіптер, нашар тоқылған негізгі жіп үзілісі | Ұзындығы 1 см-ден аспайтын | 2-ші сортта шартты ауданға 3 орыннан артық емес рұқсат етіледі |
| Өткізіп жіберілген тоқымалар | Мата ұзындығы бойынша әрбір 5 см сайын 2-3 жіпте | Ұзындығы 5 см-ден асқанда бірнеше ақау ретінде есептеледі |
| Негізгі жіптердің өңделмеуі | Жалпы ұзындығы 10 см болатын жеке жақшалар түрінде | Ұзындығы одан да үлкен болғанда бірнеше ақау ретінде есептеледі |
| Кесіктер, иірімдер | Матаның тұтастығын бұзбайтын | Тігін мақсатындағы бірқатар мата түрлері үшін жалпы ұзындығы бойынша шектеулер қойылған |
| Ойықтар, ілініп қалулар, босаңдықтар | Өлшеміне қарамастан | Мата тобы бойынша есептеледі |
| Дақтар | Ұзындығы 2 см-ге дейін | Киімдік мата және арнайы киімге арналған брезенттің 2-ші сортында орындар саны шектелген |
| Ерекшеленетін жіптер | 3-5 см ұзындықтағы штрихтар түріндегі майлы, лас және түрлі-түсті жіптер | Тігін мақсатындағы маталар үшін ақау өлшемі — 5 см-ге дейін |
| Тоқу өрімінің бұзылуы | Мата ұзындығы немесе ені бойынша 1 см | 1-ші сорттағы жаккардтық маталарда рұқсат етілмейді |
| Жергілікті бояу және баспа ақаулары | Ауданы 2,5 см²-ден аспайтын | Жеке маталардың 2-ші сортында орындар саны шектелген |
| Жиегі бүктелген, толқынды, тартылған, ілмекті | Мата ұзындығы бойынша 2 м-ге дейін | Ұзындығы одан да үлкен болғанда бірнеше ақау ретінде саналады |
| Матаның тарылуы | 1 см-ден астам, бірақ минималды нормативтік енінен төмен емес | Тігін өнеркәсібі маталары үшін рұқсат етілмейді |
| Сирек орын | 2 см-ге дейін | Тігін өнеркәсібінің маталары үшін рұқсат етілмейді |
Жергілікті ақаулардың саны бойынша нормалар
Шартты аудандағы сыртқы түрінің жергілікті ақауларының саны мынадан аспауы тиіс:
| Матаның түрі | 1-ші сорт | 2-ші сорт | Шартты аудан |
|---|---|---|---|
| Зығыр жіптен жасалған маталар | 8 | 22 | 30 м² |
| Қысқа жіп (очёс) қолданылған маталар | 10 | 26 | 30 м² |
| Ені 50 см және одан аз сүлгі маталары | Қайта есептеу | Қайта есептеу | 20 м² |
Шартты аудандағы жергілікті ақаулардың саны ақаулардың нақты санынан, кесіндінің ұзындығынан және матаның енінен шыға отырып, қайта есептеу формуласы бойынша есептеледі. Есептеу бірінші ондық таңбаға дейін жүргізіліп, кейін бүтін санға дейін дөңгелектенеді.
Шартты аудандағы мата кесіндісінің ұзындығы
| Матаның ені, см | 20 м² үшін кесіндінің ұзындығы, м | 30 м² үшін кесіндінің ұзындығы, м |
|---|---|---|
| 35 | 57 | — |
| 40 | 50 | — |
| 45 | 44 | — |
| 50 | 40 | — |
| 60 | — | 50 |
| 70 | — | 43 |
| 80 | — | 38 |
| 90 | — | 33 |
| 100 | — | 30 |
| 111 | — | 27 |
| 120 | — | 25 |
| 130 | — | 23 |
| 140 | — | 21 |
| 150 | — | 20 |
| 160 | — | 19 |
| 170 | — | 18 |
| 180 | — | 17 |
| 190 | — | 16 |
| 200 | — | 15 |
| 210 | — | 14 |
| 220 | — | 14 |
| 230 | — | 13 |
Рұқсат етілмейтін жергілікті ақаулар
Маталарда сыртқы түрінің келесі жергілікті ақауларына рұқсат етілмейді:
- қалыңдатылған жіптер және қалыңдығы бес еседен асатын жуандаулар, ал арнайы киімге арналған брезенттерде — төрт еседен асатын;
- 5 жіптен астам үзілулер, ал арнайы киімге арналған брезенттерде — 4 жіптен астам;
- матаның тұтастығын бұзатын түйіндер мен тілімдер;
- тесіктер, түйреуіш іздері, үйкелістен тозған жерлер, үлкен тесіктер;
- үш және одан да көп жіптен тұратын қосарланған жіптер;
- 1 см-де тығыздығы 20%-дан астам сиреген жерлер;
- өлшемі 1 см-ден асатын қосымша тоқымдар және негізгі жіптің үзілуі;
- өлшемі 2 см-ден асатын дақтар және бояғыштың шашырандылары;
- жіптердің әртүрлі қалыңдығы мен түсінен, машиналардың тоқтауынан және өңдеу өндірісінің басқа да себептерінен пайда болған жолақтар;
- сүлгілі маталардағы көлденең жіпсіз қалу және 5 см-ден астам сирек ілмектер жиынтығы;
- жыртылған жиек;
- матаның ішкі жағының ластануы;
- толық боялмаған жерлер, су дақтары және бояудың сіңбеуі;
- күйдіру кезінде матаның күйіп кетуі;
- грунт бойымен бояудың ағып кетуі.
Өңдеу кезінде жойылатын ақаулар шикі маталарда есепке алынбайды.
Кең тараған ақаулар
Маталарда 1-сұрыпты матаның бүкіл бөлігіне таралған сыртқы түрінің келесі ақауларына жол берілмейді:
- бүртіктілік;
- ұсақ түйінділік;
- кендір қалдықтарымен ластануы;
- бұзылған өрнек;
- арқау жіптің үзілуі;
- гофрленуі;
- жолақтылық;
- негізгі және арқау жіптер бойындағы жолақтар;
- түс реңкінің әртүрлілігі;
- жабысу іздері;
- өрнек пен мата пішінінің 2-ден 5%-ға дейін қисаюы;
- растраф;
- басылып шықпаған орындар.
Кейбір техникалық, тұрмыстық және қаптама маталары үшін бұл ақаулардың кейбірі ескерілмеуі мүмкін. Таралған ақаулардың көрініс дәрежесін өндіруші мен тұтынушы арасында келісілген эталондық үлгілер бойынша анықтайды.
Шартты ойықтар және шартты кесінділер
Бөлшек саудаға арналған маталардағы жергілікті ірі ақаулар тоқыма кәсіпорнында ақаудың орналасу шекарасы сызығы бойында матаның бүкіл ені бойынша ойылып алынуға жатады. Егер ірі ақаудың өлшемі 2 см мата ұзындығы бойынша аспаса, оның орналасқан жерінде кесу жасалады.
Тігін өнеркәсібіне және өнеркәсіптік өңдеуге арналған маталарда мұндай ақаулар ойып алынбайды, ал матаның шетінде басында және соңында белгіленеді:
- «В» таңбасымен — шартты ойық;
- «Р» таңбасымен — 2 см-ге дейінгі ақау үшін шартты кесінді.
Шартты ойықтармен белгіленген мата учаскелері бөліктің жалпы өлшеміне кіреді және өлшеміне қарай өлшемдік немесе салмақтық үлгі ретінде бағаланады. Шартты ойықтардың немесе кесінділердің саны ГОСТ 12453 талаптарына сәйкес келуі тиіс.
Сыртқы түрін бағалау әдістері
Сыртқы түрінің ақауларының болуы матаның беткі жағынан 1 м қашықтықта шағылысқан жарықта сұрыптау үстелінде немесе машинада қарау арқылы анықталады.
Даулы жағдайларда матаны қарау табиғи жарықтажүргізіледі. Стандартта көрсетілмеген ақаулар бағалау кезінде ұқсас ақауларға теңестіріледі.
Шетінде орналасқан ақаулар тек дастарқан, төсек-орын, сүлгі маталары мен төсеніш маталары үшін ескеріледі. Шеттері бойынша тесіктер ақау болып саналмайды.
ГОСТ 25506-да қарастырылмаған ақаулардың терминдері
| Термин | Анықтама |
|---|---|
| Жіп шығыңқылығы | Арқау жіптен пайда болған шоғырлар мен ілмектер |
| Тартылу | Матадағы ақ учаскелермен бөлінген боялған ұзын жолақ |
| Тарқатылған тоқу | Матадағы ақауларды жоюдан қалған іздер |
| Ілмекті жиек | Жиек шетінде тоқылмаған ілмектердің болуы |
| Негіз жіптерінің нашар өңделген үзілуі | Көп мөлшердегі негіз жіптерінің үзілуін жоюдан қалған айқын із |
Сілтемелік нормативтік құжаттар
| Белгіленуі | Атауы |
|---|---|
| ГОСТ 15.004-88 | Өнімді әзірлеу және өндіріске енгізу жүйесі. Көркемдік-эстетикалық деңгейді бағалау құралдары |
| ГОСТ 15.007-88 | Өнімнің эталондық үлгілерін бекіту тәртібі |
| ГОСТ 12453-77 | Шартты ойықтар мен кесінділер санына қойылатын талаптар |
| ГОСТ 14067-91 | Сурет пен мата тұсының қисаюын анықтау әдісі |
| ГОСТ 25506-82 | Мата ақаулары және олардың анықтамалары |