Қолдану аясы
ГОСТ 2789-73 мынаған қолданылады: бұйымдардың беткі кедір-бұдырлығы олардың материалы мен жасалу немесе бетінің алыну тәсіліне қарамастан. Стандарт кедір-бұдырлық параметрлерінің тізбесін, бедер бағыттарының түрлерін, параметрлердің сандық мәндерін және беткі кедір-бұдырлыққа талаптарды белгілеу бойынша жалпы нұсқауларды орнатады.
Стандарт түкті және басқа да беттерге, олар үшін қолданыстағы әдістер кедір-бұдырлықты нормалауға және бақылауға мүмкіндік бермейтін жағдайларда қолданылмайды, сондай-ақ материал ақауларына және егер олар жеке нормалануы тиіс болса, беттің кездейсоқ зақымдануларына қолданылмайды.
Кедір-бұдырлықтың негізгі параметрлері
Беткі кедір-бұдырлыққа талаптар беттің функционалдық мақсатына негізделе отырып белгіленеді. Егер мұндай талапқа қажеттілік болмаса, беткі кедір-бұдырлық нормаланбайды және бақыланбайды.
Кедір-бұдырлықты белгілеу үшін келесі номенклатурадан бір немесе бірнеше параметр қолданылады:
- Ra — профильдің орташа арифметикалық ауытқуы;
- Rz — профильдің ең үлкен биіктігі;
- Rmax — профильдің толық биіктігі;
- Sm — бедердің орташа қадамы;
- S — профильдің жергілікті шығыңқы жерлерінің орташа қадамы;
- tp — профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы, мұндағы p — профиль қимасының деңгейі.
Ra параметрі артықшылықты болып табылады.
Ra параметрінің сандық мәндері
| Ra мәндері, мкм |
|---|
| 100 |
| 80 |
| 63 |
| 50 |
| 40 |
| 32 |
| 25 |
| 20 |
| 16,0 |
| 12,5 |
| 10,0 |
| 8,0 |
| 6,3 |
| 5,0 |
| 4,0 |
| 3,2 |
| 2,5 |
| 2,0 |
| 1,60 |
| 1,25 |
| 1,00 |
| 0,80 |
| 0,63 |
| 0,50 |
| 0,40 |
| 0,32 |
| 0,25 |
| 0,20 |
| 0,160 |
| 0,125 |
| 0,100 |
| 0,080 |
| 0,063 |
| 0,050 |
| 0,040 |
| 0,032 |
| 0,025 |
| 0,020 |
| 0,016 |
| 0,012 |
| 0,010 |
| 0,008 |
Rz және Rmax параметрлерінің сандық мәндері
| Rz және Rmax мәндері, мкм |
|---|
| 1600 |
| 1250 |
| 1000 |
| 800 |
| 630 |
| 500 |
| 400 |
| 320 |
| 250 |
| 200 |
| 160 |
| 125 |
| 100 |
| 80 |
| 63 |
| 50 |
| 40 |
| 32 |
| 25,0 |
| 20,0 |
| 16,0 |
| 12,5 |
| 10,0 |
| 8,0 |
| 6,3 |
| 5,0 |
| 4,0 |
| 3,2 |
| 2,5 |
| 2,0 |
| 1,60 |
| 1,25 |
| 1,00 |
| 0,80 |
| 0,63 |
| 0,50 |
| 0,40 |
| 0,32 |
| 0,25 |
| 0,20 |
| 0,160 |
| 0,125 |
| 0,100 |
| 0,080 |
| 0,063 |
| 0,050 |
| 0,040 |
| 0,032 |
| 0,025 |
Sm және S параметрлерінің сандық мәндері
| Sm және S мәндері, мм |
|---|
| 12,5 |
| 10,0 |
| 8,0 |
| 6,3 |
| 5,0 |
| 4,0 |
| 3,2 |
| 2,5 |
| 2,0 |
| 1,60 |
| 1,25 |
| 1,00 |
| 0,80 |
| 0,63 |
| 0,50 |
| 0,40 |
| 0,32 |
| 0,25 |
| 0,20 |
| 0,160 |
| 0,125 |
| 0,100 |
| 0,080 |
| 0,063 |
| 0,050 |
| 0,040 |
| 0,032 |
| 0,025 |
| 0,020 |
| 0,0160 |
| 0,0125 |
| 0,010 |
| 0,008 |
| 0,006 |
| 0,005 |
| 0,004 |
| 0,003 |
| 0,002 |
Қосымша параметрлер
| Параметр | Рұқсат етілген мәндер |
|---|---|
| Профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы tp, % | 10; 15; 20; 25; 30; 40; 50; 60; 70; 80; 90 |
| Профиль қимасының деңгейі p, Rmax-тан % | 5; 10; 15; 20; 25; 30; 40; 50; 60; 70; 80; 90 |
| Базалық ұзындық l, мм | 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,80; 2,5; 8; 25 |
Бедер бағыттарының түрлері
Қажет болған жағдайда кедір-бұдырлық параметрлеріне қосымша бет бедерінің бағытына талаптар белгіленеді. Стандарт бедер бағыттарының келесі түрлерін қарастырады:
| Бағыт түрі | Түсіндірме |
|---|---|
| Параллель | Бедер сызбада бетті бейнелейтін сызыққа параллель орналасқан. |
| Перпендикуляр | Бедер сызбада бетті бейнелейтін сызыққа перпендикуляр орналасқан. |
| Айқасқан | Бедер бет сызығына бұрыш жасай отырып, екі бағытта қиылысады. |
| Еркін | Бедер бет сызығына қатысты әртүрлі бағыттарға ие. |
| Дөңгелек | Тегіс еместіктер бет орталығына қатысты шамамен шеңбер бойынша бағытталған. |
| Радиалды | Тегіс еместіктер бет орталығына қатысты шамамен радиалды бағытталған. |
Кедір-бұдырлықты белгілеуге қойылатын техникалық талаптар
Бет кедір-бұдырлығына қойылатын талаптар беттің функционалдық мақсаты мен бұйымның қажетті сапасына сүйене отырып белгіленуі тиіс.
Кедір-бұдырлық мыналарды көрсету арқылы белгіленеді:
- белгіленген тізімдегі бір немесе бірнеше параметр;
- параметрлердің сандық мәндері;
- параметрлер анықталатын базалық ұзындық.
Егер параметрлер Ra, Rz немесе Rmax стандарттың сәйкестік кестелеріне сәйкес базалық ұзындықта анықталса, белгілеуде базалық ұзындықты көрсетпеуге болады.
Қосымша мыналар белгіленуі мүмкін:
- бет тегіс еместіктерінің бағыты;
- бетті алу тәсілі;
- өңдеу тәсілдерінің реттілігі.
Кедір-бұдырлық параметрлерінің номиналды мәндері үшін рұқсат етілген шекті ауытқулар белгіленуі тиіс. Орташа мәндердің рұқсат етілген ауытқулары мына қатардан таңдалады 10; 20; 40%. Ауытқулар бір жақты немесе симметриялы болуы мүмкін.
Нормалау және бақылау ерекшеліктері
Бет кедір-бұдырлығына қойылатын талаптар бет ақауларына қойылатын талаптарды қамтымайды. Сондықтан кедір-бұдырлықты бақылау кезінде бет ақауларының әсері алынып тасталуы тиіс. Егер ақауларды нормалау қажет болса, олар бөлек белгіленеді.
Кедір-бұдырлыққа қойылатын талаптарды белгілеуге рұқсат етіледі бір беттің жекелеген учаскелеріне. Бір беттің әртүрлі учаскелеріне қойылатын талаптар әртүрлі болуы мүмкін.
Стандарт бойынша кедір-бұдырлық параметрлерінің сандық мәндері нормаль қимағажатады. Егер талаптар биіктік параметрлерінің ең үлкен мәндеріне сәйкес келетін бағытқа қатысты болса, қима бағыты көрсетілмейді.
Терминдер мен анықтамалар
Стандартта бет кедір-бұдырлығын нормалау және бақылау кезінде қолданылатын негізгі терминдер белгіленген:
- номиналды бет;
- базалық сызық немесе базалық бет;
- нормаль қима;
- базалық ұзындық;
- профильдің орта сызығы;
- профиль шығыңқысы;
- профиль ойысы;
- профиль шығыңқыларының сызығы;
- профиль ойыстарының сызығы;
- профиль тегіс еместігі;
- бет кедір-бұдырларының бағыты;
- бет кедір-бұдырлығы;
- профиль кедір-бұдырларының қадамы;
- профильдің жергілікті шығыңқылықтарының қадамы;
- профиль кедір-бұдырларының орташа қадамы Sm;
- профильдің жергілікті шығыңқылықтарының орташа қадамы S;
- профильдің ең үлкен биіктігі Rz;
- профильдің толық биіктігі Rmax;
- профильдің ауытқуы;
- профильдің орташа арифметикалық ауытқуы Ra;
- профильдің тірек ұзындығы;
- профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы tp;
- профильдің қима деңгейі p.
Параметрлер мен базалық ұзындықтың анықтамалық арақатынастары
| Параметр | Мәндер диапазоны | Базалық ұзындық l, мм |
|---|---|---|
| Ra | 0,025 дейін | 0,08 |
| Ra | 0,025 жоғары 0,4 дейін | 0,25 |
| Ra | 0,4 жоғары 3,2 дейін | 0,8 |
| Ra | 3,2 жоғары 12,5 дейін | 2,5 |
| Ra | 12,5 жоғары 100 дейін | 8,0 |
| Rz, Rmax | 0,10 дейін | 0,08 |
| Rz, Rmax | 0,10 жоғары 1,6 дейін | 0,25 |
| Rz, Rmax | 1,6 жоғары 12,5 дейін | 0,8 |
| Rz, Rmax | 12,5 жоғары 50 дейін | 2,5 |
| Rz, Rmax | 50 жоғары 400 дейін | 8 |
Сілтемелік нормативтік құжаттар
| Құжаттың белгіленуі | Стандарттағы мақсаты |
|---|---|
| ГОСТ 2789-59 | Стандарттың алдыңғы редакциясы, ГОСТ 2789-73 алмастырған |
Өзектілендіру бойынша ескертпе
Стандарт өзгерістерді ескере отырып қолданылады, оның ішінде № 2 өзгеріспен терминдер нақтыланған Rz профильдің ең үлкен биіктігі ретінде және Rmax профильдің толық биіктігі ретінде, сондай-ақ 2-қосымшаның жекелеген терминдерінің анықтамалары жаңартылған.